Luchthavens lijken wel ontworpen om je hersenen te doen stilvallen, schrijft Tom Hannes. En om je af te sluiten van alle schade die vanuit zo’n luchthaven wordt aangericht.
Deze opinie verscheen in De Standaard op 22/03/2025
Tom Hannes – Auteur en filosofisch onderzoeker (Technische Universiteit Eindhoven).
“Een luchthaven is een symbool voor alles wat fout loopt in de wereld.” Die gedachte kwam in me op toen ik op Zaventem zat te wachten op mijn vliegtuig. Het was tien jaar geleden dat ik nog eens gevlogen had. Ik vlieg liever niet. Onder andere om ecologische redenen. De ironie is dat ik uitgenodigd was op een workshop over ecologisch bewustzijn in het buitenland. De trein was onbetaalbaar. Maar ik zat ermee gewrongen. Hoe inconsequent kun je zijn? Ik ben er nog altijd niet uit of ik nu het juiste gedaan heb of niet. De workshop was erg goed. Het was ook goed dat ik er was.
En helemaal zuiver op de graat zijn lukt niemand. Maar toch.
Zo zat ik dus twee uur te wachten in Zaventem voor ik kon boarden. Hoe meer je aan iets gewend bent, hoe meer het een blinde vlek wordt. Aangezien ik niet gewend ben aan luchthavens, was er heel wat te zien. Wat me vooral opviel, is dat een luchthaven alles in het werk stelt om je bewustzijn uit te schakelen. Je zintuigen worden zodanig overdonderd met non-informatie dat je brein dreigt stil te vallen.
De glanzende harde oppervlaktes van de hele omgeving wekken een paleisachtige indruk, waarin elke reiziger zich verwend waant. Maar in de praktijk slaan de alomtegenwoordige glans en galm ons vooral murw. Er zijn weinig plekken waar het zo moeilijk is om ‘hier’ te zijn als een luchthaven. Het is niet echt een plek. Het is een ruimte, een gat waar je in een tijdelijke zombietoestand wordt gebracht. Zombies, zo weten we uit horrorfilms, denken niet. Ze strompelen rond, op zoek naar iets om te consumeren.
En dat is precies waartoe we massaal uitgenodigd worden op een luchthaven: zo veel mogelijk spul van beperkte kwaliteit naar binnen slaan om de boredom before boarding tegen te gaan. Ziedaar de mantra van onze consumptiecultuur: alles is goed om maar niet te voelen wat we voelen.
Luchthavens zijn bij uitstek plekken die die strategie belichamen.
Dubbele wand
Maar is dat nu een argument om een luchthaven “een symbool voor alles wat fout loopt in de wereld” te noemen? Zijn er geen anderen plekken die daar meer voor in aanmerking komen? Zoals Gaza, Oekraïne, verdwenen gletsjers, vluchtelingenkampen, het Oval Office, enzovoort.
Vanzelfsprekend zijn er veel dingen erger dan twee uurtjes in een luchthaven zitten. Dat is ook niet mijn punt. Mijn punt is dat luchthavens een symbool zijn van alles wat vandaag fout loopt. En wel hierom: ze zijn bij uitstek de plekken die ons verblinden voor de pijnlijke gevolgen van onze daden. Van die pijnlijke gevolgen ben je op de luchthaven door een dubbele wand gescheiden. Eerst is er de veiligheidscheck. Dat is je laatste contact met de realiteit. Zodra je die gepasseerd bent, kun je afscheid nemen van alle realiteitszin. Dat wordt er vetjes in gemasseerd door de tweede wand: het blinkende portaal van de taxfreezone, waar allerlei luxeartikelen de blijde boodschap verkondigen dat je verlost bent. Aanschouw deze rijkdom! Zie hoe ook jij een luxeleven kunt leiden!
En zie hoe makkelijk het hier is om jezelf te verlossen van de grootste vorm van solidariteit die we ooit bedacht hebben: belastingen. Zodra je binnen bent, kun je alles wat onaangenaam is, vergeten. Je bagage gaf je al af bij de incheckbalie. Je koffers worden op een lopende band gezet. Later zul je ze terugkrijgen, via een andere lopende band. Het leger aan onderbetaald personeel dat er ondertussen voor gezorgd heeft, hoef je niet eens in het gezicht te kijken. Van hen hoor je alleen als ze staken, en dan nog gaat het leeuwendeel van de aandacht op het journaal naar de last die de reiziger ermee heeft.
In de vertrekhal zie je het ene na het andere vliegtuig opstijgen, zonder het lawaai of de stank te moeten ondergaan. Die last is voor de omwonenden, die je ook niet kunt zien. Je ziet niets van de ecologische schade die de aanhoudende stroom aan vliegtuigen aanricht. Je ziet ook niet welke schade het massatoerisme overal in de wereld aanricht. Je mag gerust zijn dat je vliegtuig niet over een van de vele oorlogsgebieden zal vliegen. De wereld is gewoonweg een fijne plek die aan je voeten ligt.
Omwegen zul je wellicht niet aan je ticketprijs voelen. Want de luchtvaart is grotendeels gevrijwaard van taksen en uitstootbeperkingen. Dat maakt haar tot een stevig gesubsidieerde sector, terwijl andere sectoren (met name de onmisbare zorgsector) al decennia te horen krijgen dat ze moeten beknibbelen, of (met name de cultuursector) het verwijt krijgen te veel van subsidies afhankelijk te zijn.
Hardnekkig dwaas
Wat ons nog het meest in slaap wiegt, is dat er op luchthavens zoveel volk is. Altijd. Om eindeloos veel redenen. Ik hoorde onlangs een jonge kerel zeggen dat hij na een drukke periode op het werk twee weekjes naar Japan gaat. Om te gaan chillen op het strand. Alsof dat de normaalste zaak van de wereld is. Misschien is dat nog het grootste kwaad van de luchthaven. Dat er zoveel volk blijkt te vliegen. Dat normaliseert de waanzin en de verblinding. Als zoveel mensen vliegen, waarom zou ik het mij dan ontzeggen? Zo werkt het menselijke brein nu eenmaal. Hoe meer volk we iets zien doen, hoe meer we de neiging hebben om het ook te doen. En hoe minder moed we hebben om ons ertegen te verzetten. Als geen andere plek tonen luchthavens ons hoe hardnekkig dwaas we zijn.
U hoe zich niet aangevallen te voelen. Ik zat er per slot van rekening zelf. Nogmaals, zuiver op de graat zijn is buitengewoon moeilijk. Maar helaas is wakker blijven voor wat we aanrichten ook buitengewoon moeilijk. Het helpt niet dat de publieke ruimte ons liever verblindt voor onze situatie dan ons ertegen te wapenen. Soms lijkt het alsof de volledige publieke ruimte in sneltempo verandert in een grote vertrekhal. We weten best wel wat er fout loopt. En het is akelig. Maar liever dan ermee aan de slag te gaan, doden we de tijd met dingen die ons besef verstommen. Alsof we met onze kostbare tijd niets anders weten aan te vangen dan wat zitten te wachten in een sussende galm.
Tot het aan ons is om te vertrekken.